FANTOOM ZALMEN:
Megalamphodus melanopterus, de zwarte fantoomzalm; Megalamphodus sweglesi, de rode fantoomzalm en Megalamphodus roseus, de gele fantoomzalm
Tekst  en foto’s
Frans Maas

Als men zo eens  inventariseert wat de aquariumhandel ons zoal  aan vissen en planten heeft gebracht, dan raak  je ongetwijfeld onder de indruk. Enige honderden soorten vonden vroeger of later hun weg naar de liefhebbersaquaria. En het houdt maar niet op. Zeer recent nog deden Nannostomus marginatus sp. mortenthaleri en Barbus denisonii hun intrede in de Nederlandse aquaristiek, nadat er eerder in, hoe kan het ook anders, in Duitsland gewag van was gemaakt. Het lijkt wel of er achter de schermen zorgvuldig geënsceneerd wordt elke keer een nieuwe en vaak nog spectaculairder gekleurde soort op de markt los te laten. We kunnen dan ook voor onze architectonische gezelschapsaquaria  een bevolking samenstellen die er niet om liegt. Maar het vergaat de nieuwkomers als zo vaak; als eenmaal het nieuwe eraf is vergaat hun glans en geraken ze in vergetelheid. Slechts een gering aantal verovert blijvend een plaats in de lijst met veel gevraagde aquariumvissen. Daartoe behoren n.m.m. ongetwijfeld drie  bijzonder mooie karperzalmpjes die de jaren door vrij regelmatig verkrijgbaar waren: Megalamphodus melanopterus, de zwarte fantoomzalm, Megalamphodus sweglesi, de rode fantoomzalm,  en van iets latere tijd tenslotte de Megalamphodus roseus, de gele fantoomzalm. 
Uiteraard zullen de meningen over welke nou de mooiste is, sterk uiteenlopen maar voor uw oordeel of voor dit artikel is mijn mening van geen betekenis. Derhalve houd ik die maar voor me.

Megalamphodus melanopterus 

Bovenstaande afbeelding toont een tweetal mannetjes van het zwarte fantoompje, die elkaar beconcurreren om de gunst van een vrouwtje. Ze lijken  wel een beetje op de Hyp
hessobrycon roseus maar dan een stuk kleiner. En de intens fluweelzwarte kleur is ook een in het oog springend verschil. Hoewel de foto’s een tamelijk compleet beeld van de diertjes geven wil ik toch een kleurbeschrijving niet achterwege laten. Uiteraard is  ook bij deze vis de  kleur weer sterk afhankelijk van de  kwaliteit van hun onderkomen, maar dat zou nou toch wel bekend mogen worden verondersteld. In een goed ingericht aquarium, waarin al te fel licht van bovenaf door drijf groen wordt afgeschermd zijn de mannen diep fluweelzwart, de vrouwen vertonen een min of meer roodachtige tint. Boven de plaats waar de borstvinnen zitten bevindt zich een diepzwarte kommavormige schoudervlek, die door een mooi glanzende, licht parelmoerkleurige zone omgeven is. Afhankelijk van de gemoedstoestand kunnen de vinnen van de mannen van grijsachtig tot diep fluweelzwart van kleur zijn. De vinnen van de vrouwen vertonen naast de zwarte basiskleur hier en daar wat rode  tinten. Over het algemeen zijn de vrouwen iets minder mooi dan de mannen, iets wat in de vissenwereld nogal eens voorkomt. 
Megalamphodus sweglesi
 is dan misschien wel geen zeldzaamheid, maar in vergelijking tot de andere twee kom je ze toch heel wat minder vaak tegen. Het zou de moeite waard zijn de oorzaak daarvan te achterhalen. Is het omdat hun herkomst Colombia is of omdat ze wat fragieler zijn dan de andere of misschien omdat de kweek wat moeilijker is?  Pas in 1961 werd  Megalamphodus sweglesi door J. Géry beschreven. Misschien is de discussie of deze soort nu wel bij de Hyphessobrycons hoort of niet, nog niet helemaal verstomd, feit is dat je van tijd tot tijd kruisingen tegenkomt van de rode fantoom met Hyphessobricon callistus minor. Buitengewoon mooie dieren, maar onvruchtbaar. Hij leeft voornamelijk in Colombia. in grote scholen in  de bovenloop van de Orinoco, in de Rio Muco en in de Rio Meta, in het grensgebied tussen Colombia en Venezuela in de talloze kleine rivieren en beekjes, in dit reusachtig tropisch gebied. Daar leeft ze dicht onder de oevers waar de overhangende oeverbegroeiing er voor zorgt dat een groot gedeelte van het zonlicht gefilterd wordt. Bovendien heeft het water er door de opgeloste organische stoffen, de kleur van slappe of sterke thee. Daardoor zal daglicht nog meer belemmerd wordt erin door te dringen waardoor de groei van waterplanten er slechts sporadisch voorkomt. Het water is er zeer zacht (2dGH) en zuur en de kH is nihil. De bodem bestaat uit zand of kiezel en op diverse plaatsen ligt een laag resten van afgestorven planten. Bij de met vegetatie overgroeide beekoevers wisselt de temperatuur van 22 tot 25°C, in het meer open water van de van de rivieren 25 tot 29°C. Nachts koelt het er nauwelijks af. 
Megalamphodus roseus 
Dat visserslatijn ook de aquariumliefhebber niet vreemd is, ervoer ik aan de verhalen die ik als keurmeester bij de introductie van het gele fantoompje in Nederland uit de mond van een tweetal liefhebbers noteerde. Bij een keuring ergens in het district Noord- en Midden- Limburg trof ik de fraaie en opvallende diertjes voor het eerst. Natuurlijk was mijn belangstelling gewekt. Op mijn vraag wat voor visjes, ze stonden als “Patersvisjes” op de keuringslijst, werd me een vaag verhaal verteld over een missionaris die ze vanuit Suriname zou hebben meegebracht.1 Een familielid van de pater had ze nagekweekt en de eigenaar had een stelletje weten te bemachtigen. Niet lang daarna bij een keuring, wat verder naar het noorden van het land trof ik opnieuw een aantal van deze juweeltjes die in elk aquarium een opvallende verschijning kunnen zijn. Bij navraag naar de herkomst hoorde ik een soortgelijk verhaal, waarin de missionaris was ingeruild voor een zendeling. Ik had geen zin in een verlate godsdiensttwist maar probeerde aan de hand van beschikbare literatuur de diertjes te determineren. In een van de gezaghebbende boeken uit die tijd, Gunther Sterba’s “Süszwasserfishe aus aller Welt” kon ik ze niet vinden. Waar ik ten slotte de informatie vond om ze op naam te kunnen brengen, kan ik me niet meer herinneren, feit is dat ik er een verhaal over schreef in het clubblad van mijn toenmalige vereniging Aquariumvereniging Peelland in Asten. Daaraan ontleen ik ook weer de gegevens voor deze passage. Niet lang daarna zwommen ze bij bijna elke zich respecterende aquariumhandel onder de juiste naam in de verkoopaquaria. De berichten in die tijd waren toch niet totaal uit de lucht gegrepen, want ze worden gevonden in het stroomgebied van de Maronirivier, die grensrivier is tussen Frans Guyana en Suriname. Onder andere in kleine beekjes die gedeeltelijk in de zon liggen en gedeeltelijk overschaduwd zijn. Het mannetje is een beetje slanker dan het vrouwtje. De kleur van de geslachten is gelijk. De mannetjes tonen soms een kleinere schoudervlek. Het rood van het kleed is schitterend in het bijzonder onder een sterke verlichting. De mannetjes zijn 2,5 cm tot 2.8 cm groot de vrouwtjes 3 cm. Het zijn vreedzame visjes die van gezelschap houden.
In het aquarium:
Bij alle fantoomzalmpjes en ook bij een aantal sterk er op lijkende Hyphessobryconsoorten is de manier waarop ze verzorgd dienen te worden in grote lijnen dezelfde. Dus laten we hier een soort van standaard recept volgen voor huisvesting en verzorging van deze vissen  Wildvangdieren geven we zacht water tot 7 °DH) met een pH van  6,2-6,4. Voor de f1-generatie mag de totale hardheid wat hoger zijn tot 14 °dH met een  pH van 6,6 à 6,8. De plaatsen waar ze zich naar verluidt in de natuur ophouden nemen we als voorbeeld. voor de inrichting; een niet te fel verlichte bak, met een donkere bodemgrond en een goede achtergrond- en randbeplanting, waarin overhangende fijnbladige planten zoals Lymnophilla sessiliflora (kleine ambulia) of Cabomba voor de nodige beschutting zorgen. In grotere aquaria kan  het licht getemperd worden, door gebruik te maken van drijfplanten als eikenbladvaren (Ceratopteris thalictroides) of bladopblad (Ceratopteris cornuta) Amerikaanse kikkerbeet (Lymnobium laevigatum of  L. spongea.) of de mosselplant Pistia stratiotes. Naast deze dichte beplanting zorgen we voor voldoende open plekken waar de visjes naar hartelust kunnen zwemmen. Het zijn  rustige, speelse visjes, die  goed tot hun recht komen in een schooltje van 10 of 15 exemplaren want ze hebben  graag gezelschap. In de grote aquaria van tegenwoordig is dat zonder gevaar voor overbevolking mogelijk. Het zijn scholenvissen wist men vroeger. Maar het kan geen kwaad dat begrip een beetje te nuanceren. Het is namelijk beslist niet zo dat scholenvissen de lieve ganse dag in colonne door het aquarium trekken. Eerder vormen ze een grote niet zo hechte  groep waarin de mannetjes zich meer naar de rand toe ophouden. Ze zoeken zich een territorium tussen de coulissen van de randbeplanting. Daar kiezen ze  positie om hun seksegenoten uit te dagen. Je ziet ze daar dan ook geregeld met wijd gespreide vinnen staan te pronken. Vaak kunnen ze een tijdlang doodstil tussen de planten staan, maar komen ze eenmaal los, dan dartelen de mannetjes met strak gespreide vinnen als kleine zeilbootjes om elkaar of twee mannetjes omcirkelen elkaar met  tot scheurens toe opgezette vinnen, gaan dadelijk met een rukje uit elkaar om even nadien het ritueel te hervatten. Worden ze ’t beu, dan trekken ze zich wat verder naar achter in de nis en tussen de coulissen terug buiten het zicht van hun mededingers. Regelmatig zullen ze er zo in slagen een vrouwtje binnen te lokken. In de fijnbladerige planten worden de eitjes afgezet.  
Het zijn absoluut geen kieskeurige of veeleisende visjes; ze eten zo ongeveer alles wat ze aankunnen alle kleine soorten levend en ook droogvoer worden met graagte aangenomen. Ze kunnen samen worden gehouden met rustige vissen in een aquarium met minimum lengte van 80 cm. Vermijd levendige soorten die veel groter zijn.  Watersamenstelling; optimaal tussen 3 et 7 °f, met een licht zure reactie (6 à 6,6). Middelhard water licht alkalisch, wordt het water te hard vervagen de kleuren. Temperatuur : 25-26 °C. 
Kweken
Wie op de dag van vandaag tropische visjes houdt en zich niet inspant om ze ook tot voortplanting te brengen zou eigenlijk tot de verbruikers, de consumptieve aquariumhouders, gerekend moeten worden. Ook  fantoomzalmen zijn om meer dan een reden een kweekpoging waard. Voordat men de vissen voor de kweek inzet  kan men overwegen de geslachten gedurende een week gescheiden te houden. Vaak helpt dat om snel tot een  paring te komen. Dat is aantrekkelijk omdat de dieren dan in de kweekbak slechts spaarzaam gevoerd hoeven te worden. Het gevaar van waterbederf is dan een stuk minder groot. De vissen zetten bij voorkeur af  tegen en in planten met fijne bladeren. Het aantal eieren varieert van 150 tot meer dan 300. Ze eten hun eieren niet op als ze in goede conditie gehouden worden. Bij een temperatuur van 25 °C, zwemmen de jongen na ca 3 dagen vrij. Dan ook is de uitwendig meegedragen dooier opgeteerd en kunnen we beginnen  met het voeren van gezeefd slootvoer In de eerste tijd moet het voedsel bestaan uit schoongemaakte pantoffeldiertjes aangezien de jongen zeer klein zijn en uitermate gevoelig voor waterbederf. Ze accepteren artemia-naupliën na 5 dagen en voer dat niet beweegt als vlokken en pellets  pas na een dag of 8  Na een dag of 10 kunnen we wat de voedering betreft over gaan op pas uitgekomen pekelkreeftjes of zeer fijn gezeefde cyclops en daphnia.
De jongen beginnen wat kleur te krijgen als ze 8 a 10 mm lang zijn. In water met gezond groeien ze snel Voedsel: dat varieert  van Daphnia’s, cyclops, kleine rode muggenlarven,  De voorwaarden voor het welslagen van een kweekpoging zijn; zacht water met een hardheid van 3,5 tot 5oDH en een zuurgraad van 4,5 tot 6. Bovendien moet de kweekbak goed donker afgeschermd worden, want te veel licht schaadt eieren en jongen, U redt het dus niet met een enkel krantje, want dat laat veel te veel licht door. Mocht Uw moeite beloond worden met een legsel eieren, die U vooral niet in een te kleine kweekbak af moet laten zetten, dan beginnen tevens de eerste zorgen. Direct na het afzetten worden de ouderdieren  uitgevangen en wordt een groot deel van het water ververst. Tevens draaien we temperatuur die we voor de ouderdieren op 24o tot 26°C gehouden hebben terug naar 21 tot 22  0C, aangezien dit de jongen kennelijk beter ligt dan de hoge temperatuur. Een regelmatige waterverversing dient dan ook toegepast te worden, liefst dagelijks. Aanvankelijk verloopt de groei voorspoedig en in 6 weken kunnen de jongen een grootte bereiken van ongeveer 1cm. Daarna gaat het langzamer, maar in een tijdsbestek van om en nabij 10 maanden kunt U bij goede verzorging toch weer over kweekrijpe fantoomzalmen beschikken en U moet eens zien wat voor een bekoring er uit gaat van een school fantomen in een goed beplante uitzwemmer.
Even deze tip voor u  kweker in spe: zet voor de kweek indien mogelijk jonge vrouwen en mannen in van  ca 2 jaar, dit geeft betere resultaten dan wanneer beide dieren die men inzet jonge dieren zijn.